Hơn một thập kỷ theo đuổi việc “lập bản đồ” các không gian văn hoá sáng tạo, Nhà báo Trương Uyên Ly tiếp cận ngành sáng tạo không chỉ bằng trực giác của người làm văn hoá, mà bằng tư duy hệ sinh thái và dữ liệu. Từ những không gian nhỏ, độc lập đến mạng lưới cộng đồng rộng lớn, chị nhìn thấy rõ những tiềm năng, giới hạn và các điểm nghẽn cấu trúc đang chi phối sự phát triển của sáng tạo đô thị Hà Nội. Hanoi Creative City gặp chị Ly sau khi Mạng lưới Không gian Văn hóa Sáng tạo Hà Nội vừa ra mắt trong tháng 12 này để lắng nghe chia sẻ của chị về hành trình kết nối đa phương ấy, từ bản đồ mạng lưới đến chính sách, cộng đồng và tương lai của Thành phố Sáng tạo….

Sau hơn 10 năm kiên trì “lập bản đồ” các không gian văn hoá sáng tạo, chị nhìn nhận việc hệ thống hoá dữ liệu này có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển chung của ngành sáng tạo Hà Nội?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Với tôi, bản đồ các không gian văn hoá sáng tạo giống như một danh sách các chỉ dấu trên bản đồ sáng tạo của thành phố. Trong tổng thể ngành công nghiệp sáng tạo, các không gian này có thể xem như những “ngọn hải đăng”. Đây là nơi diễn ra gần như đầy đủ các khâu trong chuỗi giá trị: Từ sáng tạo, sản xuất, trưng bày, kể chuyện với công chúng cho đến thử nghiệm khả năng thị trường của tác phẩm và sản phẩm.

Những chuyển biến mới của thị trường sáng tạo thường xuất hiện đầu tiên ở các không gian nhỏ và độc lập. Vì vậy, việc chỉ ra và hệ thống hoá các không gian này giúp những người làm chính sách, những người muốn tham gia thị trường lao động sáng tạo hay các nhà đầu tư có thể nhìn thấy các tín hiệu đổi mới đang hình thành. Đó là cơ sở quan trọng để định hướng phát triển cho cả thành phố.

Tôi kỳ vọng các bản đồ sáng tạo có thể trở thành một nền tảng dữ liệu mở, nơi các bên có thể tự tìm thấy nhau. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, liên thông giữa các kênh, nó không chỉ là báo cáo cho nhà quản lý mà còn là công cụ để cộng đồng sáng tạo, doanh nghiệp, trường học và các tổ chức quốc tế kết nối và hợp tác.

Qua các giai đoạn khảo sát khác nhau, chị nhận thấy các “điểm sáng” sáng tạo tại Hà Nội có xu hướng dịch chuyển như thế nào? Có tồn tại một công thức chung cho sự sinh tồn của các không gian sáng tạo không?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Ở giai đoạn đầu, các không gian sáng tạo tại Hà Nội thường tập trung mạnh vào thử nghiệm và sáng tạo thuần tuý. Họ ưu tiên ý tưởng, tác phẩm và các hình thức thể nghiệm mới, trong khi các khâu như quản trị, truyền thông, marketing hay phát triển thị trường chưa được chú trọng nhiều.

Càng về sau, tôi nhận thấy các không gian tồn tại lâu hơn đều dần quan tâm nhiều hơn đến các kỹ năng bổ trợ: Quản trị tổ chức, quản lý tài chính, truyền thông và đa dạng hoá nguồn thu. Nhân sự trong các không gian cũng trở nên đa dạng hơn, không chỉ còn là nghệ sĩ mà có cả những người đến từ các lĩnh vực như quản trị kinh doanh, giám tuyển hay truyền thông.

Tuy vậy, phần lớn các không gian sáng tạo ở Hà Nội vẫn nhỏ, độc lập và nguồn lực hạn chế. Việc mở ra rồi đóng lại sau một vài năm là một mô thức lặp đi lặp lại. Những không gian duy trì được lâu thường có năng lực quản trị tốt hơn, biết cân bằng giữa thử nghiệm sáng tạo và khả năng vận hành bền vững.

Có những nhóm cộng đồng hay loại hình sáng tạo nào đang hoạt động rất tích cực nhưng vẫn nằm ngoài “vùng phủ sóng” của các báo cáo chính thức mà chị đặc biệt trăn trở?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Khi nói đến “không gian”, các báo cáo thường tập trung vào những thực thể có địa điểm, có pháp nhân hoặc có tổ chức tương đối rõ ràng. Tuy nhiên, trong ngành sáng tạo, các cá nhân và những người làm tự do – freelancer – lại đóng vai trò rất quan trọng.

Trên thực tế, lực lượng lao động sáng tạo chủ yếu là các cá nhân độc lập và các nhóm nhỏ. Họ linh hoạt, kết nối rộng, nhưng cũng rất mong manh vì thiếu các cơ chế bảo vệ như bảo hiểm xã hội, pháp nhân hay sự bảo chứng khi tham gia các chương trình trao đổi quốc tế. Nếu chỉ chú trọng đến không gian mà bỏ qua vai trò của các cá nhân sáng tạo, bức tranh hệ sinh thái sẽ không đầy đủ.

Theo chị, đâu là những đặc thù của bản đồ sáng tạo Hà Nội so với các thành phố khác trong khu vực?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Hà Nội có thế mạnh rất rõ về nguồn lực ý tưởng và chuyên môn. Nhiều sáng kiến sáng tạo, thử nghiệm nghệ thuật mới thường được khởi xướng từ Hà Nội trước khi lan toả sang các khu vực khác.

Các không gian sáng tạo ở Hà Nội cũng mang tinh thần lý tưởng rất mạnh. Nhiều người làm sáng tạo ở đây làm việc như những “người cảm tử”, sẵn sàng chấp nhận rủi ro để theo đuổi giá trị nghệ thuật. Điều này tạo ra một năng lượng sáng tạo rất đặc biệt, dù cũng đi kèm với nhiều thách thức về tính bền vững.

Là người kết nối cộng đồng, chị làm thế nào để biến những cá thể sáng tạo có cái tôi lớn thành một cộng đồng sẵn sàng chia sẻ và hợp tác?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Ban đầu, nhiều nhà sáng tạo khá khép kín và tập trung vào công việc của riêng mình. Nhưng khi họ nhận ra rằng những khó khăn mình gặp phải như mặt bằng, pháp lý, tài chính đến quản trị, đồng thời, cũng là vấn đề chung của nhiều người khác, họ bắt đầu sẵn sàng ngồi lại với nhau.

Các cuộc đối thoại giúp họ bớt cảm giác cô đơn, hiểu rằng mình không đơn độc. Từ đó, những chia sẻ rất thực tế bắt đầu hình thành: chia sẻ nhân sự, dự án, không gian, hay đơn giản là hỗ trợ tinh thần cho nhau. Chính những điều này tạo nên nền tảng của cộng đồng.

Làm sao để mạng lưới sáng tạo không trở thành “vòng tròn đóng”, mà tạo cơ hội hơn cho người trẻ và các nhóm ở vùng ven?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Với tôi, đây là một câu hỏi quan trọng và cũng là bài kiểm tra năng lực của những người xây dựng nền tảng. Trong các dự án lấy cộng đồng làm trung tâm, sự tham gia của người trẻ phải trở thành phần “cứng” của chương trình.

Cần có cơ chế minh bạch và mở, như các đợt kêu gọi ý tưởng công khai hay cơ hội để người trẻ trực tiếp tham gia vào đội ngũ tổ chức. Bộ khung chương trình cũng phải đủ mở để tiếng nói từ các vùng ngoại vi Hà Nội được tham gia, và điều này cần được xem là yêu cầu bắt buộc, không phải yếu tố trang trí.

Vì sao người trẻ và freelancer vẫn khó tiếp cận các chương trình, dự án và diễn đàn sáng tạo?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Theo tôi, một rào cản lớn nằm ở việc thông tin bị phân mảnh. Trường đại học có kênh riêng, các tổ chức quốc tế có kênh riêng, các lễ hội hay chương trình của thành phố cũng có kênh riêng. Người ở kênh nào thường chỉ tiếp cận được kênh đó.

Vì vậy, người trẻ cần chủ động mở rộng tìm kiếm thông tin. Đồng thời, các bên như trường đại học, cơ quan quản lý và các tổ chức quốc tế cũng cần liên kết chặt chẽ hơn để chia sẻ thông tin, tạo ra sự liên thông và cộng hưởng.

Khi doanh nghiệp lớn tài trợ hoặc xây tổ hợp sáng tạo, làm sao để vừa có lợi ích kinh tế mà không làm giảm chất lượng nghệ thuật?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải làm rõ mục đích của nhà tài trợ có trùng với mục tiêu của chương trình hay không. Nếu không, dự án rất dễ biến thành hoạt động marketing đơn thuần.

Marketing hay quảng bá thương hiệu không phải là điều xấu, nhưng cần khuôn khổ rõ ràng. Cái gì là marketing, cái gì phục vụ cộng đồng, tiền nào cho việc đó, tất cả cần minh bạch. Ngoài ra, việc lựa chọn đối tác tài trợ cũng cần tuân thủ các nguyên tắc đạo đức và pháp luật.

Khi Hà Nội hướng tới danh hiệu Thành phố Sáng tạo, chị có đề xuất gì cho cơ chế phối hợp đa phương giữa giám tuyển, nghệ sĩ, doanh nghiệp và Nhà nước?

Nhà báo Trương Uyên Ly: Danh hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với cơ chế vận hành rõ ràng và lâu dài. Mỗi bên cần được đặt đúng vai trò: Nhà nước tạo khung chính sách và điều phối; giới chuyên môn đảm bảo chất lượng nội dung; doanh nghiệp tham gia với mục tiêu minh bạch; cộng đồng sáng tạo là trung tâm của mọi hoạt động.

Ngoài các lễ hội mang tính thời điểm, Hà Nội cần những cơ chế điều phối hoạt động quanh năm, tạo kênh thông tin liên thông, hỗ trợ nguồn lực và mở rộng cơ hội tiếp cận cho người trẻ. Chỉ khi đó, hệ sinh thái sáng tạo mới có thể phát triển bền vững thay vì phụ thuộc vào các sự kiện ngắn hạn.

Cảm ơn chị!