Từ việc mở cửa các di sản công nghiệp như Tháp nước Hàng Đậu, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm đến những thử nghiệm đổi công năng tạm thời cho bảo tàng, vườn hoa, giảng đường và các thiết chế văn hóa, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội trong những năm gần đây đã đóng vai trò như một thử nghiệm cho quá trình tái thiết đô thị. Khi Hà Nội công bố khung hoạt động Lễ hội 2026 theo mô hình hai năm một lần, kết hợp chuỗi hoạt động kéo dài quanh năm, trọng tâm thảo luận dịch chuyển từ hiệu ứng sự kiện sang khả năng hình thành một nền tảng và từng bước chuyển đổi thành hệ sinh thái sáng tạo bền vững.

Từ “chỉnh trang”, tái thiết đô thị sang “xây dựng” hạ tầng cho công nghiệp văn hóa

Câu chuyện “tái thiết đô thị” ở Hà Nội không mới, nhưng vài năm gần đây được đặt trong một bối cảnh khác: Công nghiệp văn hóa được xác định là hướng phát triển và kiến trúc - di sản - không gian công cộng trở thành nguồn lực cần tổ chức lại. Quận Hoàn Kiếm là một ví dụ điển hình của cách tiếp cận này khi lựa chọn lĩnh vực kiến trúc để tạo điểm tựa cho văn hóa và công nghiệp sáng tạo, gắn bảo tồn với phát triển, từ chỉnh trang hạ tầng, tu bổ di tích đến xây dựng các không gian văn hóa, sản phẩm du lịch đặc trưng.

Ở lớp nền chính sách, mục tiêu thường được nhắc đến là kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, huy động nguồn lực cho cải tạo, chỉnh trang đô thị, đồng thời coi văn hóa là “nguồn lực mềm” để nâng chất lượng sống và tạo động lực kinh tế. Nhưng khi đi vào vận hành, đô thị cần những “cú chạm” cụ thể để biến ý tưởng thành trải nghiệm của người dân. Ở điểm này, lễ hội bắt đầu phát huy vai trò như một công cụ thử nghiệm: Đưa thiết kế, nghệ thuật, trình diễn, sắp đặt vào những không gian vốn quen thuộc, để thử xem đô thị có thể “đổi cách dùng” các công trình cũ như thế nào mà vẫn tôn trọng giá trị gốc.

Điều đáng chú ý là nhiều bài toán tái thiết của Hà Nội không nằm ở chỗ thiếu ý tưởng, mà nằm ở chỗ thiếu cơ chế để các ý tưởng đó có thể tiếp tục sau khi sự kiện kết thúc. Chính khoảng cách “từ gợi ý đến thực tế” là vấn đề xuyên suốt được công chúng đặt ra sau mỗi mùa lễ hội.

Điểm dễ nhận thấy nhất của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội là khả năng tạo ra những tình huống đô thị mới: Công trình cũ được “mở” theo cách khác, công năng được thử nghiệm tạm thời, và người dân tham gia bằng trải nghiệm trực tiếp chứ không chỉ bằng thông tin. Trường hợp Tháp nước Hàng Đậu năm 2023 là một minh họa tiêu biểu. Công trình vốn đóng kín trong thời gian dài, khi mở cửa trở lại trong khuôn khổ lễ hội đã tạo ra sự quan tâm lớn của công chúng. Sự quan tâm ấy không chỉ vì trưng bày, mà vì nhu cầu rất thật: người dân muốn hiểu cấu trúc, lịch sử, và muốn công trình trở thành một phần đời sống đô thị, thay vì chỉ xuất hiện như một “điểm nhấn theo mùa”.

Cùng năm đó, Nhà máy Xe lửa Gia Lâm trở thành một thí điểm quan trọng cho câu chuyện di sản công nghiệp. Không gian xưởng, đầu máy, toa xe và hạ tầng kỹ thuật vốn gắn với sản xuất đã chuyển sang vai trò tiếp nhận hoạt động trưng bày, trình diễn, trải nghiệm.

Không gian Sáng tạo Nhà máy xe lửa Gia Lâm. Ảnh: Đường sắt Việt Nam VNR

Đến mùa lễ hội 2024, một hướng tiếp cận khác được thực hiện: Không chỉ “mở” các công trình hiếm khi tiếp cận, mà còn “đổi cách dùng” các thiết chế quen thuộc. Bảo tàng, giảng đường, vườn hoa được đưa vào vai trò tổ chức trưng bày, sắp đặt, tọa đàm và hoạt động cộng đồng. Việc đặt pavilion, sắp đặt và trưng bày mô hình kiến trúc trong khuôn viên bảo tàng cho phép công chúng nhìn công trình theo những góc độ khác; còn các hành lang, giảng đường của tòa nhà Đại học Tổng hợp trở thành không gian nghệ thuật, kéo người xem đến bằng trải nghiệm chứ không chỉ bằng thông tin. Với các vườn hoa, “công năng mới” không thay thế công năng cũ, mà thêm một lớp hoạt động khiến không gian xanh từ chỗ chỉ để đi bộ, tập thể dục trở thành nơi gặp gỡ, học hỏi và thực hành sáng tạo.

Một điểm nhấn hấp dẫn chính là Cung Thiếu nhi cũ ở 36-38 Lý Thái Tổ. Trong bối cảnh Thành phố Sáng tạo, việc lễ hội đưa hàng chục hoạt động vào Cung Thiếu nhi cũ đã gợi ra khả năng về một không gian sáng tạo cho cộng đồng rộng hơn, trong đó trẻ em vẫn là trung tâm nhưng không bị giới hạn bởi khung “lớp học năng khiếu” truyền thống. Gợi ý đã xuất hiện, nhưng hướng đi chính thức vẫn cần một cơ chế vận hành dài hạn.

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026: Từ tổ chức sự kiện sang xây dựng hệ sinh thái, từ “mở cửa” sang “mở lâu dài”

Nếu 2023-2024 cho thấy lễ hội có thể tạo sức hút lớn và mở ra những công năng mới, thì giai đoạn 2025-2026 đặt trọng tâm vào câu hỏi quản trị: Làm sao để kết nối các không gian sáng tạo theo hướng có nguồn lực và có lịch vận hành ổn định?

Trong kế hoạch tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO năm 2025, Hà Nội đặt mục tiêu thúc đẩy hoạt động sáng tạo và xây dựng các không gian sáng tạo điểm đến trên cơ sở các thiết chế văn hóa, trong đó có các điểm như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nhà tù Hỏa Lò, Nhà hát Múa rối Thăng Long. Kế hoạch cũng nhắc tới việc nghiên cứu hình thành Quỹ hỗ trợ sáng tạo Hà Nội, mở rộng và hoàn thiện tiêu chí kết nối các không gian sáng tạo, gắn hoạt động mạng lưới vào Trung tâm điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội tại Bảo tàng Hà Nội. Những nội dung này cho thấy một hướng chuyển quan trọng: Lễ hội cần một hạ tầng tổ chức để “giữ lửa” sau mùa cao điểm.

Trong định hướng đó, khu vực Đồng Xuân - Bắc Qua được lựa chọn như một trọng điểm thử nghiệm cho mô hình phát triển mới, nơi di sản đô thị gắn trực tiếp với kinh tế sáng tạo và đời sống thường nhật.

Khu vực Đồng Xuân - Bắc Qua. Ảnh: Internet

Khác với nhiều không gian lễ hội trước đây chủ yếu mang tính trình diễn ngắn hạn, Đồng Xuân - Bắc Qua được định hướng trở thành tuyến không gian di sản - sáng tạo - thương mại, dựa trên hoạt động buôn bán truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm. Tại đây, lễ hội không chỉ xuất hiện dưới dạng các sự kiện tập trung theo mùa, mà đóng vai trò như một cơ chế kết nối: đưa nhà thiết kế, nghệ nhân, tiểu thương và doanh nghiệp cùng tham gia vào một chuỗi giá trị chung.

Theo khung hoạt động công bố cho năm 2026, không gian di sản tại khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua sẽ được liên kết với Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân, hình thành cụm hoạt động sáng tạo xuyên suốt cả năm. Các hoạt động trưng bày, hội chợ, thử nghiệm thiết kế và dự án sáng tạo được kỳ vọng không tách rời khỏi sinh kế hiện hữu  mà bổ trợ cho hoạt động thương mại, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và trải nghiệm đô thị.

Thành công của mô hình này sẽ là cơ sở để Hà Nội trả lời câu hỏi lớn hơn cho giai đoạn sau 2026: Đánh thức không gian đô thị và xây dựng cơ chế vận hành để tiếp tục lan tỏa tinh thần sáng tạo của Thành phố?